26 sierpnia 2026 r. w Witkowie odbyły się uroczystości upamiętniające ppłk. Adama Borysa ps. „Pług” – cichociemnego, oficera Armii Krajowej, pierwszego dowódcy batalionu „Parasol” i jednego z najbardziej znanych żołnierzy związanych z Ziemią Gnieźnieńską. W obchodach XI Dni Cichociemnych uczestniczyli m.in. Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. Wiesław Kukuła.
26 sierpnia w Witkowie odbyły się uroczystości w ramach XI Dni Cichociemnych. Tegoroczna edycja miała szczególny charakter – została poświęcona przede wszystkim 40. rocznicy śmierci Adama Borysa ps. „Pług”, który zmarł 27 sierpnia 1986 roku właśnie w Witkowie.
Obchody rozpoczęły się w Centrum Kultury w Witkowie. Uczestnicy wydarzenia mieli okazję wysłuchać prelekcji historycznych oraz obejrzeć film poświęcony Adamowi Borysowi, przygotowany przez Piotra Szychowskiego.
Jednym z ważnych momentów uroczystości było złożenie kwiatów pod tablicą upamiętniającą Adama Borysa, znajdującą się na jego domu rodzinnym. Następnie uczestnicy wzięli udział w Mszy Świętej w witkowskim kościele parafialnym.
Następnie uroczystości przeniosły się na miejscowy cmentarz. Przy grobie Adama Borysa odbył się wojskowy capstrzyk oraz Apel Pamięci. Złożono kwiaty i zapalono znicze, oddając hołd człowiekowi, którego życie stało się częścią historii polskiej walki o niepodległość.
W tegorocznych obchodach uczestniczył Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. Wiesław Kukuła. Wraz z nim w Witkowie pojawili się licznie żołnierze różnych rodzajów Sił Zbrojnych RP, w tym przedstawiciele formacji kultywujących tradycje Armii Krajowej oraz jednostek, które przyjęły Adama Borysa ps. „Pług” za swojego patrona.
Archiwum Akt Nowych reprezentował dyrektor Mariusz Olczak oraz badacze związani z Archiwum, prof. Maciej Kledzik oraz dr Henryk Piskunowicz.
Archiwum Akt Nowych od lat odgrywa ważną rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu historii Adama Borysa. To właśnie do AAN trafiły przekazane przez jego syna, prof. Huberta Borysa, materiały dotyczące dowódcy „Parasola”, w tym dokumenty, meldunki, fotografie i materiały związane z działalnością konspiracyjną.
Cichociemny, dowódca „Parasola”, człowiek Witkowa
Adam Borys urodził się 10 grudnia 1909 roku w Niechanowie. Był oficerem Wojska Polskiego, uczestnikiem kampanii wrześniowej, żołnierzem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i cichociemnym.
Po przeszkoleniu na Zachodzie został zrzucony do okupowanej Polski jesienią 1942 roku. Trafił do struktur Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej i został pierwszym dowódcą oddziału, który z czasem przekształcił się w słynny batalion „Parasol”. Jednostka prowadziła akcje wymierzone w niemieckich funkcjonariuszy okupacyjnego aparatu terroru.
Z nazwiskiem „Pługa” związane są m.in. działania prowadzone przeciwko wysokim funkcjonariuszom niemieckiego aparatu bezpieczeństwa, w tym przygotowania do zamachu na Franza Kutscherę. Batalion „Parasol” zapisał się również w historii Powstania Warszawskiego.
Sam Borys został podczas walk ciężko ranny. Po upadku Powstania Warszawskiego trafił do niemieckiej niewoli. W 1945 roku powrócił do Polski, jednak jego wojenne doświadczenia nie oznaczały końca represji. Został aresztowany przez funkcjonariuszy komunistycznego aparatu bezpieczeństwa i osadzony w więzieniu. Zwolniono go na mocy amnestii.
Po wojnie zajął się pracą naukową i zagadnieniami związanymi z rolnictwem oraz przemysłem rolno-spożywczym. Pomimo wojennej przeszłości i późniejszych represji pozostał związany z Witkowem, gdzie mieszkał aż do śmierci.
Zmarł 27 sierpnia 1986 roku w Witkowie. Został pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym. Jego grób został wpisany do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Symboliczny grób Borysa znajduje się również na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, w kwaterze „Parasola”.
Pamięć, która łączy pokolenia
XI Dni Cichociemnych pokazały, że pamięć o „Pługu” ma w Witkowie nie tylko wymiar historyczny, ale także edukacyjny i patriotyczny.
Tegoroczne obchody przypomniały także, jak ważną rolę w zachowaniu pamięci odgrywają instytucje archiwalne. Obecność dyrektora Archiwum Akt Nowych Mariusza Olczaka była symbolicznym podkreśleniem, że historia „Pługa” jest nie tylko opowieścią przekazywaną z pokolenia na pokolenie, ale również historią utrwaloną w dokumentach, fotografiach, meldunkach i osobistych pamiątkach.
Witkowo po raz kolejny stało się więc miejscem spotkania historii ogólnopolskiej z lokalną pamięcią. 40 lat po śmierci Adama Borysa ps. „Pług” jego nazwisko nadal przywołuje wartości, którym poświęcił swoje życie – służbę Polsce, odwagę, odpowiedzialność i wierność Ojczyźnie.
Organizatorem XI Dni Cichociemnych było Zgrupowanie Historyczne „Kompania Witkowska”. Partnerami wydarzenia byli Archiwum Akt Nowych oraz Instytut Pamięci Narodowej – Oddziały w Poznaniu i Krakowie.
