Archiwum Akt Nowych  
Archiwum Akt Nowych
     Elektroniczna Skrzynka Podawcza

  
  ---------------------
  
  
  
  
  
  
  
  
Archiwum Akt Nowych Archiwum Akt Nowych
SKARBY ARCHIWUM

Projekt "SKARBY ARCHIWUM" ma na celu wydobycie na światło dzienne ciekawych obiektów znajdujących się w zasobie AAN. Zaskoczyć może fakt, że archiwum gromadzi nie tylko zwykłe dokumenty. W jego zasobie znajdują się również plakaty, odznaczenia, sztandary a nawet broń.

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

August Emil Fieldorf "Nil" w dokumentach Archiwum Akt Nowych.
W związku z premierą filmu Ryszarda Bugajskiego "Generał Nil" prezentujemy państwu najważniejsze dokumenty z zasobu Archiwum Akt Nowych dotyczące osoby generała Augusta Emila Fieldorfa "Nila".


Meldunek z 2.II.1944 r. dowódcy Batalionu "Parasol" Adama Borysa ps. Pług do dowódcy Kedywu KG AK płk Emila Fieldorfa ps. Nil o przebiegu akcji na Kutscherę; AAN, Akta Piotra Stachiewicza, sygn. 2, s. 1-2.


Fragment wpisu z księgi ewidencyjnej powracających do Polski po zakończeniu II wojny światowej sporządzonej w Urzędzie Repatriacyjnym. Pod numerem 2926 widnieje nazwisko Walentego Gdanickiego, pod którym ukrywał się gen. August Emil Fieldorf; AAN, Zbiór akt repatriacyjnych, sygn. 825d/101, s. 306.


Okładka teczki Akt Izby Karnej Sądu Najwyższego w sprawie Fieldorfa Augusta Emila; AAN, Sąd Najwyższy w Warszawie, sygn. 2/20891a.


Pełnomocnictwo A.E. Fieldorfa udzielone adwokatowi Mieczysławowi Maślance z 27.IX.1952 r.; AAN, Sąd Najwyższy w Warszawie, sygn. 2/20891a, s. 48.


Uzupełnienie wyjaśnienia A.E. Fieldorfa z 24.IX.1952 r.; AAN, Sąd Najwyższy w Warszawie, sygn. 2/20891a, s. 50-51. 


Sentencja wyroku Sądu Najwyższego z 20.X.1952 r.; AAN, Sąd Najwyższy w Warszawie, sygn. 2/20891a, s. 20-21.






Wyrok w imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Sądu Najwyższego podtrzymujący wyrok kary śmierci Augusta Emila Fieldorfa; AAN, Sąd Najwyższy w Warszawie, sygn. 2/20891a, s. 22-30. 



Rewizja od wyroku Sądu Wojewódzkiego adwokata Jerzego Meringa; AAN, Sąd Najwyższy w Warszawie, sygn. 2/20891a, s.1-4. 


Prośba Janiny Fieldorfowej do Prokuratury Generalnej z 22.V.1956 r. o udzielenie informacji dotyczącej miejsca pobytu skazanego na śmierć gen. Augusta Emila Fieldorfa; AAN, Prokuratura Generalna w Warszawie, sygn. 17/486, s. 1.   


Protokół z wykonania wyroku kary śmierci na A.E. Fieldorfie podpisany przez prokuratora Witolda Gatnera, naczelnika Więzienia Warszawa I Alojzego Grabickiego i lekarza więziennego Maksymiliana Kasztelańskiego; AAN, Prokuratura Generalna w Warszawie, sygn. 17/486, s. 73. 



Notatka prokurator M. Tuszyńskiej w sprawie Emila Augusta Fieldorfa z 8.IV.1957 r.; AAN, Prokuratura Generalna w Warszawie, sygn. 17/486, s. 37-40. 

Opr. mgr Agnieszka Wopińska
Oddział V

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Z historii jednego dokumentu.
Raport Stanisława Huskowskiego ps. Ali z akcji na Kutscherę

Czterostronicowy dokument znajduje się w teczce zespołu Zbiór akt konspiracyjnych, sygn. VIII-22, s. 64-71. Jako pierwszy zwrócił na niego uwagę dr Henryk Piskunowicz w artykule opublikowanych w Wojskowym Przeglądzie Historycznym. Jeszcze wówczas znajdował się on pod sygnaturą III/704, s. 256-259.

Droga tego dokumentu do zasobu AAN jest skomplikowana podobnie jak wszystkich dokumentów wytworzonych przez struktury Polskiego Państwa Podziemnego, które dostały się po wojnie w ręce Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.
Raport ten dostał się w ręce Szefa Sztabu Kedywu KG AK mjra Wacława Piotra Janaszka ps. Bolek, który po wykorzystaniu zakwalifikował go do przechowania w archiwum. Następnie przekazał dokument szefowi Oddziału I Sztabu Kedywu KG AK mjrowi Wacławowi Chojnie ps. Horodyński. Ten z kolei wyekspediował go do Miłosny pod Warszawą, gdzie w mieszkaniu Albiny Turczynowej mieściła się skrytka przygotowana na potrzeby Archiwum Kedywu KG AK. Do skrytki dostarczali stopniowo dokumenty - Henryk Rajewski ps. Skała - Szef Działu Skrytek Oddziału I oraz łączniczka Janina Stępniewska ps. Hesia.
Skrytka w Miłosnej była, mówiąc językiem współczesnych archiwistów, archiwum zakładowym tego oddziału. Do niego regularnie dokładano nowe dokumenty typowane przez Janaszka, które przywoził wspomniany powyżej zespół ludzi. Był to rutynowy sposób przechowywania i ukrywania dokumentów, które nie mogły być eksponowane, jak w warunkach pokoju. O skrytce w Miłosnej wiedziały 3-4 osoby.
W czasie Powstania Warszawskiego mjr Janaszek o miejsca ukrycia archiwum Kedywu powiedział Sewerynowi Skowrońskiemu ps. Anatol wówczas zastępcy dowódcy Batalionu "Miotła". 25 sierpnia 1944 r. mjr Bolek został ciężko ranny i przeniesiony do powstańczego  szpitala przy ul. Długiej 23. Mógł przypuszczać wówczas, że spośród osób wiedzących o archiwum niektórzy mogli zginąć w Powstaniu. Tutaj spotkał szefową Oddziału V (łączności wewnętrznej) Kedywu KG AK i swoją byłą łączniczkę kpt. Zofię Maternowską ps. Przemysława, pełniącą w tym szpitalu funkcję lekarki, a zarazem Komendantki Szpitala Służby Sanitarnej Grupy "Północ". Janaszek poinformował ją, że o miejscu przechowywania Archiwum wie "Anatol". Maternowska miała zgłosić się do niego i "jeżeli to uzna za stosowne" miał on jej oddać archiwum. W przypadku, gdyby nikt z AK nie zgłosił się po dokumenty, wówczas "Przemysława" miała je zniszczyć. Tak przynajmniej zeznała podczas przesłuchania 4.III.1950 r. W kwietniu 1945 r. podczas jednego ze spotkań z "Anatolem" w Grodzisku Mazowieckim Maternowska została przez niego poinformowana, że przekaże jej Archiwum Kedywu. W tym celu ustalili, że z uwagi na kontynuowanie konspiracji dostarczy on dokumenty stopniowo w małych paczkach. W ciągu dwóch następnych tygodni maja 1945 r. "Anatol" podczas około ośmiu spotkań w różnych częściach miasta przekazał "Przemysławie" całe archiwum, które zmieściło się w 2 dużych plecakach. Maternowska ukryła je następnie w swoim mieszkaniu w Pruszkowie, przy ul. Parkowej 12. "Anatol" jeszcze w tym samym roku został zastrzelony w niewyjaśnionych okolicznościach. Jesienią 1945 r. Maternowska "Raport Alego" wraz z resztą archiwum, książkami i prywatnymi rzeczami przewiozła do mieszkania jej bliskich znajomych, którzy zresztą mieli nie wiedzieć co przechowują. Jeszcze w 1945 r. Maternowska została aresztowana przez UB w Warszawie. Wyszła z więzienia w grudniu 1945 r., a w końcu stycznia 1946 r. odebrała archiwum wraz z resztą ruchomości. Teraz zdecydowała się je ukryć w jej nowym mieszkaniu w Klarysewie, w domu nr 27. Tutaj schowała je pomiędzy starymi gazetami na poddaszu, przy jej mieszkaniu. Było to bezpieczne miejsce, gdyż Maternowska pracowała w Klarysewie jako lekarz dziecięcy w Domu Sierot im. Ks. Boduena. Mając świadomość potrzeby zabezpieczenia dokumentów nawiązała przypadkowo kontakt z por. Zygmuntem Ziemięckim ps. Gałązka dowódcą kompanii w Batalionie "Miotła". Znała go dobrze z Powstania ze Starego Miasta, gdzie opiekowała się nim w szpitalu. Spotkała się z nim w styczniu 1947 r. na dworcu kolejki wąskotorowej przy ul. Belwederskiej w Warszawie.
W kwietniu 1949 r. przekazała Ziemięckiemu archiwum w celu przewiezienia go za granicę (podczas zeznań mówiła, że nastąpiło to zimą z 1948 r./1949 r.) Każdy z dokumentów został przez Maternowską opatrzony naniesionym ołówkiem podpisem "Przemysł" umieszczonym dla późniejszej lepszej identyfikacji dokumentów.
Właśnie od Maternowskiej wyszła inicjatywa, aby archiwum to przewieźć za granicę do byłych członków AK. Kilka miesięcy po przekazaniu archiwum Ziemięckiemu Maternowska dnia 22 września 1949 r. została ponownie aresztowana przez UB.
Ziemięcki "Raport Alego" i resztę dokumentów zapakowanych częściowo w puszkach do konserw zabrał do swojego domu przy ulicy Dworkowej 5, gdzie je ukrył w piwnicy, pod węglem. Latem 1950 r. zaczął ponownie przygotowywać ucieczkę do Londynu przez Szwecję wraz z działaczem i byłym posłem na Sejm z ramienia PSL Stanisławem Jaguszem. Udał się z Warszawy do Gdańska trzymając dokumenty w walizce, a następnie zakopując je w Siankach pod Sopotem. W listopadzie 1950 r. Ziemięcki wraz z Jaguszem mieli opuścić Polskę kutrem rybackim, którym to też miano wywieźć archiwum. Nie doszło jednak do tego, gdyż na spotkanie nie stawił się umówiony rybak. Przy ponownej próbie przekroczenia granicy dnia 15 listopada 1950 r. o godzinie 2 w nocy został (pod nazwiskiem Andrzej Piotrowski) wraz z Jaguszem zatrzymany w Górkach Zachodnich przez patrol WOP z jednostki 5034. W raporcie zapisano, że usiłował przemycić - Archiwum AK z czasów okupacji oraz materiały i sprawozdania z działalności dywersyjnej AK z czasów okupacji.
Maternowska była przesłuchiwana wielokrotnie w sprawie archiwum Kedywu, o którego dalszych losach nie powiedziała nic. W zeznaniach złożonych 4.III.1950 r. przed zatrzymaniem "Gałązki" Maternowska mówiła, że na początku lipca 1949 r. z obawy przed rewizją w mieszkaniu postanowiła zniszczyć archiwum. Jak zeznała "Tej samej nocy i dwóch następnych spaliłam całe archiwum <Kedywu AK> Materiał archiwalny znajdował się w kopertach o różnej wielkości, które były zaklejone i oznaczone literami i cyframi. Podczas dokonywania przeze mnie palenia archiwum nie czytałam go, jak również nie było nikogo obcego". Podczas dwunastego przesłuchania 3 lutego 1951 r. podtrzymała swoje poprzednie zeznania i ponownie odmówiła odpowiedzi w sprawie archiwum. Wówczas dopiero, kiedy pokazano jej oryginalne dokumenty, potwierdziła, że je rozpoznaje, jednak nie chciała podać, komu je przekazała.
Ostatecznie Maternowska, jak i Ziemięcki stanęli przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie, który 12 kwietnia 1951 r. skazał "Przemysławę" na 15 lat więzienia oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych za fakt, że "trwała w działalności kontrrewolucyjnej przechowując archiwum Kedywu, chcąc go następnie przekazać wrogim Polsce Ludowej ośrodkom zagranicą". Ostatecznie Maternowska spędziła w więzieniu 6 lat. Dokumenty Archiwum Kedywu KG AK, w tym "Raport Alego" stały się jednocześnie dowodem w sprawie przeciwko gen. Emilowi Fieldorfowi ps. Nil, który następnie został skazany na karę śmierci. Raport Alego wraz z innymi dokumentami spoczęły jako załącznik do sprawy w aktach sądowych procesu "Nila".
Główna część trafiła później do Wojskowego Instytutu Historycznego, a obecnie znajduje się w zbiorach Wojskowego Biura Badań Historycznych. Raport Alego z inną częścią zbioru trafił jeszcze w okresie PRL do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, skąd dopiero w latach 80-tych został oddany do archiwum KC PZPR wraz z innymi dokumentami z okresu wojny złożonymi w zespole pod nazwą "Zbiór akt konspiracyjnych". Po zlikwidowaniu KC PZPR dokumenty na początku lat 90-tych znalazły się w AAN.

Raport "Alego" zachował się na ośmiu stronach dokumentów, na których przedstawiono zarówno sam plan akcji, jak i jej wykonanie wraz z trzema szkicami. Cała pisemna część raportu zachowała się w kopii maszynopisowej. Oznaczenia kancelaryjne znajdują się jedynie w dokumencie opisującym wykonanie akcji oraz na odwrotnej stronie szkiców.

Każdy z dokumentów łącznie z planem opatrzony jest umieszczonym w lewym dolnym roku podpisem: Przemysł[awa], a na odwrocie: Otrzymałem od ob[ywatelki] Maternowskiej na pocz[ątku] r[oku] 1949 Ziemięcki. O ile podpis Maternowskiej został złożony tuż przed oddaniem dokumentów Ziemięckiemu, tak późniejsze sygnatury Ziemięckiego musiały zostać dopisane już po jego aresztowaniu, a jeszcze przed procesem.
opr. Mariusz Olczak

Kompletny opis i treść dokumentu >>>


Warszawa, b.d. Plan akcji na Kutscherę sporządzony przez Stanisława Huskowskiego ps. Ali, a przesłany szefowi sztabu Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej Wacławowi Janaszkowi ps. Bolek.
Oryg., mps, kopia.
Zbiór akt konspiracyjnych, sygn. VIII-22, s. 68-69



Warszawa, 3 marca 1944 r. Meldunek z wykonania akcji na Kutscherę sporządzony przez Stanisława Huskowskiego ps. Ali, a przesłany szefowi sztabu Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej Wacławowi Janaszkowi ps. Bolek.

Oryg., mps, kopia
Zbiór akt konspiracyjnych, sygn. VIII-22, s. 64-67


Warszawa, b.d.Trzy szkice z planu i wykonania zamachu na Kutscherę wykonane przez Stanisława Huskowskiego ps. Ali dołączone do meldunku.

Oryg., szkice, ołówek, kredka
Zbiór akt konspiracyjnych, sygn. VIII-22, s. 70-71.

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Świadectwo zgonu Adama Kułakowskiego, osobistego sekretarza
gen. W. Sikorskiego

W przekazanych przed kilku laty z Wielkiej Brytanii do Archiwów Państwowych depozytach polskich żołnierzy poległych lub zmarłych w okresie II wojny światowej wśród tysięcy teczek osobowych oficerów i żołnierzy znalazła się również teczka Adama Kułakowskiego osobistego sekretarza gen. Władysława Sikorskiego, z którym poniósł on śmierć w Gibraltarze dnia 4 lipca 1943 r.
Adam Kułakowski to postać o tyle ciekawa, że pojawiająca się w analizach przebiegu i sprawców katastrofy gibraltarskiej. Wówczas 27-letni Kułakowski urodził się 29 maja 1916 r. w miejscowości Trzecia Rota w Rosji jako syn Henryka i Aleksandry z Müllerów. Generała W. Sikorskiego poznał właśnie przez zaprzyjaźnionego z nim ojca Henryka Kułakowskiego dyrektora fabryk wapienniczych Solvay w Krakowie. Dzięki temu, jak wspominała później sekretarka Sikorskiego Walentyna Pacewicz, Sikorski darzył go zaufaniem i traktował jak syna. Właśnie młody Kułakowski wywiózł we wrześniu 1939 r. Sikorskiego i gen. Modelskiego z Warszawy do Bukaresztu przez granicę polsko-rumuńską. Razem z nim dotarł później pociągiem aż do Paryża i już jako osobisty adiutant był z Naczelnym Wodzem do dnia tajemniczej śmierci (Wywiad z Walentyna Pacewicz przeprowadził w 2004 r. w Nowym Jorku dr Teofil Lachowicz).
Kułakowski nie był zawodowym żołnierzem. Ukończył zaś Politechnikę Warszawską, znał język francuski i niemiecki. Przez cały okres wojny występował jako poborowy, a kolejne odroczenia jego powołania do służby wojskowej odbywały się na rozkaz Naczelnego Wodza. Kułakowski przez cały czas towarzysząc Sikorskiemu, wybrał się z nim również w 1943 r. na Bliski Wschód.
Dokumenty z teczki Adama Kułakowskiego są istotne w kontekście opisu przebiegu katastrofy. Wśród wielu śmiałych tez historyków opisujących gibraltarską tragedię jest również ta przedstawiona przez dra Dariusza Baliszewskiego, który uważa, że Adam Kułakowski podobnie, jak córka gen. W. Sikorskiego Zofia Leśniowska przeżyli katastrofę (vide D. Baliszewski, Kto zamordował generała Władysława Sikorskiego? Wprost nr 1157 z 6.II 2005 r.)
Przeczą temu zachowane dokumenty. Sam akt zgonu sporządzony został przez Jamesa Roberta Norton-Amora urzędnika stanu cywilnego w Gibraltarze dnia 16.VII 1943 r. na podstawie informacji por. hr. Ludwika Łubieńskiego szefa Polskiej Misji w Gibraltarze. W rubryce  przyczyna śmierci (Cause of Death) wyraźnie zapisano: katastrofa lotnicza (Aircraft crash). W dole dokumentu pieczęć registratury urodzeń i zgonów w Gibraltarze.
W teczce Kułakowskiego zachował się również list Szefa Gabinetu Naczelnego Wodza płk. dypl. Bohuszewicza z 22.III 1944 r. do Konsulatu Generalnego RP w Londynie, w którym informował on o wysłaniu w załączaniu obok aktu zgonu Kułakowskiego również aktu zgonu córki Sikorskiego Zofii Leśniowskiej, które to z kolei dokumenty przesłało do niego brytyjskie Ministerstwo Lotnictwa.(vide poniżej)



Akt zgonu Adama Kułakowskiego, osobistego sekretarza gen. W. Sikorskiego, Gibraltar, 16 lipca 1943 r. - AAN Zespół 2031, Zbiór dokumentów i pamiątek osobistych po obywatelach polskich zmarłych na terenie Wielkiej Brytanii, sygn. 34/1.
Opis zewnętrzny: Oryginał, druk, jęz. angielski, 1 karta o wymiarach 357×292 mm.


Mariusz Olczak
:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

List Jakowa Dżugaszwili do Józefa Stalina

Jakow Dżugaszwili urodził się w Baku, w 1907 roku. Był synem Józefa Stalina i jego pierwszej żony - Jekateriny Swanidze, która zmarła 8 miesięcy po urodzeniu syna. Wychowaniem Jakowa zajęła się ciotka. Do szkoły początkowo uczęszczał w Baku, a później w Tbilisi. W 1921 roku przeniósł się do Moskwy, gdzie ukończył Moskiewski Instytut Inżynierów Transportu. Po studiach pracował w elektrowni w Leningradzie a następnie podjął pracę w Moskiewskich Zakładach Samochodowych imienia Stalina - ZIS. W 1938 roku rozpoczął naukę w Akademii Artyleryjskiej imienia Feliksa Dzierżyńskiego, którą ukończył dwa lata później w stopniu porucznika. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku Jakow Dżugaszwili zgłosił się do służby. Skierowano go na Białoruś jako dowódcę baterii haubic. 16 lipca 1941 roku dostał się do niewoli pod Liozną koło Witebska. Umieszczono go w Oflagu XIII D w Hamellbergu. W 1942 roku podjął nieudaną próbę ucieczki. Po tym incydencie został przewieziony do oflagu X Z koło Lubeki. W następnym roku Jakowa Dżugaszwili przeniesiono do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, gdzie 14 kwietnia 1943 popełnił samobójstwo.

Przedstawione poniżej skany pochodzą z zespołu - Mikrofilmy aleksandryjskie, zmikrofilmowany zespół OKW [Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych], teczka 608.

Oprac. dr Dariusz Wierzchoś i mgr Jan Bańbor



tłumaczenie:




tłumaczenie:




:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Z okazji przekazania do zasobu Archiwum Akt Nowych akt Teresy Bogusławskiej, najmłodszej warszawskiej poetki okresu okupacji i Powstania Warszawskiego, przedstawiamy oryginalne rękopisy wierszy z lat 1941-1944.

Teresa Bogusławska urodziła się 13 lipca 1929 roku w Warszawie jako córka Antoniego i Marii Bogusławskich. Podczas okupacji hitlerowskiej uczyła się na tajnych kompletach w warszawskim Gimnazjum im. Cecylii Plater-Zyberkówny. W 1941 r. wstąpiła do konspiracji - należała do 6. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerskiej Szarych Szeregów. W lutym 1944 r. w czasie rozklejania ulotek w Alejach Jerozolimskich została złapana i aresztowana przez gestapo. Osadzono ją w więzieniu na Pawiaku i tam torturowano na przesłuchaniach. Nie wydała nikogo. Zwolniono ją w marcu. Po pobycie w więzieniu ciężko zachorowała na gruźlicę. Wyjechała na leczenie do otwockiego sanatorium. Pod koniec lipca 1944 r.  wróciła do Warszawy, aby wziąć udział w Powstaniu.
Ze względu na swój stan zdrowia nie mogła walczyć. Szyła opaski, kompletowała apteczki, pomagała jak mogła. Po upadku Powstania bardzo chora wyjechała do Zakopanego. Tam 1 lutego 1945 r. umarła. Pochowana została na Warszawskich Powązkach.
Wcześnie zaczęła pisać wiersze. Pierwsze zapiski datuje się już  na rok 1941. Z tego okresu pochodzi cykl bajek o bardzo wymownych tytułach: "Bajka o kłótni", "Bajka o prosiaku i krowie", "Bajka o chorym żółwiu i gadatliwej wiewiórce" oraz pierwszy dojrzały wiersz "Pieśń Żołnierska". W miarę trwania okupacji talent młodej poetki pogłębiał się. Z roku 1942 pochodzą m.in.: "Na Trzeciego Maja", "Noc idzie", "Niepewność", "Idzie piosenka", "Wędrowiec", "Piosenka żołnierska", "Łzy", "Powstaniec z 31 roku", "Marsz", "Dzwony". Rok 1943 przyniósł ogromne natężenie jej twórczości poetyckiej. Pisała bardzo dużo, cały wolny czas poświęcając poezji. Utwory z tego okresu dotyczą głównie tragedii Ojczyzny, a zwłaszcza Warszawy. Są to: "Pośród mogił jeno wiatr zawodzi...", "Warszawie", "Róże", "Warszawski Chrystus", "Echo Listopadowe", "Przedziwne tego roku opadają liście", "Ave", "17.X.". Wydarzenia 1944 roku uniemożliwiały dalszą intensywną twórczość. Mimo to powstały: "Mogiłom i cieniom", "Matce", "List z drogi", Takieś mi jest odległe".       
W zbiorze akt Teresy Bogusławskiej, oprócz rękopisów wierszy, znajdują się także inne bardzo ciekawe i unikalne materiały archiwalne poetki, m. in. jej akt urodzenia z 17.X.1929 r. wystawiony przez proboszcza Parafii Świętego Jana Chrzciciela w Warszawie. Legitymacja szkolna z lat 1943/1944. Zwolnienie z więzienia na Dzielnej z 14.III.1944 r. Zaświadczenie z Zarządu Miejskiego w Pruszkowie z 20.XII.1944 r. Fotografie z lat 1932-1938, a także szkaplerzyk i ryngraf ołowiany należące do poetki oraz opaski powstańcze uszyte przez młodą Tereskę.
Zlekceważono i zapomniano twórczość tej niezwykłej dziewczyny. Jej wiersze doczekały się tylko kilku publikacji. Niektóre utwory drukowała także prasa polska na emigracji.
Teresa Bogusławska pozostawiła w spuściźnie po sobie ponad 65 utworów literackich napisanych w przeciągu 4 lat - trudnych lat okupacji i Powstania Warszawskiego.

"...Szli bez wahania na znoje i bój
z piosenką na ustach, dumną, rozśpiewaną,
choć w duszy każdy z nich myślał to samo:
- Ostatni dzień to jego... albo mój..."
Pieśń Żołnierska, 1941

Spuścizna Teresy Bogusławskiej znajduje się w zespole Akta Danuty Miller. Zespół ten został przekazany do Archiwum Akt Nowych dnia 29 czerwca 2007 roku. Nie trafił jeszcze do obiegu naukowego.

mgr Agnieszka Wopińska
Oddział V - Archiwum Czynu Niepodległościowego





:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Z okazji 63 rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego prezentujemy jedną z ulotek krążących w Warszawie podczas pierwszych dni sierpnia.

Poniższa ulotka była naklejona na drzwiach bloku przy ul. Krasińskiego 16 na Żoliborzu. Pochodzi z zespołu nr 2140 Archiwum Romualda Śreniawy-Szypiowskiego.
Dokumenty Romualda Śreniawy-Szypiowskiego spływają do AAN począwszy od 2004 roku. Duża część dokumentów nadal znajduje się w rękach prywatnych oraz w Archiwum m. st. Warszawy. Na zespół składają się m.in.: tzw. Archiwum Franciszka Przeździeckiego ps. "Rafał" II zastępcy Szefa Oddziału Produkcji Konspiracyjnej KG AK, dokumenty Zgrupowania "Chrobry II" zebrane przez Stefana Pieniaka ps. "Cis", dokumenty Konfederacji Narodu i Młodzieży Nowej Polski z 1943 roku, dokumenty Komórki Łączności Zewnętrznej Dalekiego Wywiadu KG AK "Pralnia" z 1944 roku, dokumenty Kazimierza Malinowskiego ps. "Mirski" z-cy Szefa Łączności Okręgu Warszawskiego AK dokumenty Joachima Joachimczyka ps. "Joachim" fotoreportera z VI Oddziału KG AK, dokumenty Stefana Tarnowskiego ps. "Tarło", dokumenty Organizacji "Polska Niepodległa", dokumenty kpr. Juliana Święcickiego ps. "Bigoń" z Baonu "Miłosz", dokumenty Szefostwa Żandarmerii Komendy Okręgu Warszawskiego.
Znaczną częścią spuścizny jest Archiwum Słownika Biograficznego Powstania Warszawskiego zawierające ponad 25 tys. teczek osobowych żołnierzy Powstania Warszawskiego. W Archiwum znajdują się również teczki poszczególnych oddziałów powstańczych, odpisy dokumentów, opracowania, relacje, korespondencja. Interesujące są również dokumenty dotyczące uroczystości kombatanckich, korespondencją z żołnierzami AK, a także fotografie.
Jest to zespół otwarty, który obecnie jest opracowywany przez pracowników Oddziału V AAN.

opr.: mgr Bartosz Nowożycki




:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Eurazjaci i eurazjanizm. Co to takiego?

Na początku lat dwudziestych XIX wieku w Rosji narodził się eurazjanizm. Dla Rosjan eurazjanizm, Eurazja (określenia te pochodzą od definicji największego kontynentu na Ziemi składającego się z dwóch części świata: Azji (ponad 4/5 powierzchni) i Europy o powierzchni ok. 54,5 mln km2; 4,5 mld mieszkańców) to pojęcia przede wszystkim o wydźwięku kulturowym, historycznym i ideologicznym. Określają one światopogląd zwracający się ku wschodowi, który był źródłem powstania i kształtowania rosyjskiej cywilizacji.

Wybuch rewolucji lutowej w 1917 roku w Rosji spowodował wielkie zmiany. Po abdykacji cara kraj stał się republiką. Będący wówczas u władzy Rząd Tymczasowy nie radził sobie z ciężką sytuacją w kraju: drożyzną, postępującą anarchią, przeciągającą się wojną. Po władzę sięgnęli w październiku bolszewicy, którzy oznajmili Rosjanom, że zapanują nad postępującym upadkiem kraju. Zakończyli oni wojnę po to by rozwiązać sprawę wewnętrznej opozycji i umocnienia się w kraju. Jednocześnie do walki z nimi przystąpili zwolennicy cara oraz przeciwnicy ideologii komunistycznej. W 1918 roku rozpoczęła się krwawa, wyniszczająca Rosję wojna domowa. Zakończyła się w listopadzie 1920 upadkiem ostatniego ogniska antybolszewickiego oporu na Krymie.

Powyższe wydarzenia spowodowały, że do Europy zachodniej przedostały się ogromne rzesze Rosjan (wcześniej byli już tam jeńcy rosyjscy wzięci do niewoli przez wojska niemieckie podczas działań z okresu I wojny światowej). W wielu wypadkach przeważali ludzie świata nauki, kultury, polityki, sztuki. Od razu w środowiskach emigracji rosyjskiej zrodziło się pytanie co było przyczyną rewolucji, upadku dotychczasowego ustroju i przejęcia władzy przez bolszewików? Problem ten próbowali wyjaśni również eurazjaci, którzy jednocześnie zapowiadali ustanowienie nowego państwa na terenach dawnej europejsko - azjatyckiej Rosji.

Raport dotyczący eurazjanizmu pochodzi z zespołu 1191 - Attachés wojskowi RP przy rządach państw kapitalistycznych, sygn. AII/23. Zawiera on bardzo szczegółowe przedstawienie idei tego ciekawego ruchu teoretyczno - politycznego. Zwraca uwagę na periodyki eurazjatyckie i działaczy.

Zespół ten o nieco przestarzałej nazwie jest bogatym źródłem informacji na temat działań jednej z najlepszych organizacji wywiadowczych w latach 1918 - 1939 jaką był Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Znajdują się w nim oprócz tego rodzaju meldunków inne, bardzo ciekawe dokumenty. Dotyczą one przeważnie sytuacji wewnętrznej, polityki zagranicznej między innymi takich państw jak Niemcy, Rosja czy Stany Zjednoczone.

opr. dr Dariusz Wierzchoś




:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

W zasobie Archiwum Akt Nowych znajdują się plakaty przypominające krótki okres w historii PRL, kiedy obchodzono rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

W latach 1945-1951 święto Konstytucji 3 Maja nie było jeszcze oficjalnie zakazane. Początkowo nowe władze nie zabraniały również otwartego świętowania. Tradycyjną, głęboko zakorzenioną w sercach Polaków uroczystość próbowano wykorzystać dla własnej ideologii.

Przykładem jest poniższy plakat pochodzący z 1945 roku. Wykorzystuje charakterystyczne dla sztuki komunistycznej motywy - postać robotnika i szlachcica - w kontuszu, ale z konfederatką na głowie, symbolizującego jedynego słusznego bohatera narodowego Rzeczypospolitej Szlacheckiej - Tadeusza Kościuszkę. Złączeni, jakby w tańcu-polonezie, suną do przodu ku świetlanej przyszłości niosąc sztandar "3 Maja" i czerwono-białą wiązankę kwiatów. W tle ruiny Warszawy z górującą kolumną Zygmunta.

Plakat o sygn. P/MIP/839/5 pochodzi z zespołu nr 168 - Ministerstwo Informacji i Propagandy 1946-1947. W seriach Departamentu Propagandy oraz Wydziału Publikacji znajdują się, oprócz plakatów związanych z obchodami świąt narodowych, afisze zwrócone przeciwko Rządowi na Wychodźstwie, aliantom, kapitalistom i burżujom. Wiele plakatów zachęca do budowy nowej Polski i międzynarodowej przyjaźni w bloku socjalistycznym. W scalaniu jedności narodowej z "nową władzą" często wykorzystywano motyw walki z okupantem i zasiedlanie ziem odzyskanych rzucając dumne hasło "Na zachód po ziemię ojców".

W maju 1946 roku po raz ostatni urządzono oficjalne uroczystości na tak dużą skalę. W odpowiedzi na wszechogarniającą propagandę referendum "3xTAK", w Krakowie, doszło do manifestacji patriotycznych zwróconych przeciwko nowej władzy. Oddziały UB spacyfikowały uroczystości. Byli zabici i ranni. Wielu manifestantów zostało aresztowanych, w tym studentów i licealistów. W odwecie w całej Polsce młodzież zorganizowała strajki i wiece solidarnościowe. 9 maja Kraków zbojkotował obchody Dnia Zwycięstwa. Wydarzenia te sprawiły wycofanie zgody władz na oficjalne świętowanie rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja i w efekcie zdelegalizowanie święta w 1951 roku. W zamian zaczęto lansować inne święta majowe-robotniczy 1 Maja z radosnymi kolorowymi pochodami oraz patetyczny Dzień Zwycięstwa.

opr. mgr Anna Nowakowska







 
Archiwum Akt Nowych

  Archiwum Akt Nowych